قند، شیرینی و شکلات برای تمام بیماران مبتلا به سیروز کبدی کاملاً ممنوع نیستند، اما مصرف زیاد آنها میتواند کنترل وزن، دیابت، کبد چرب متابولیک و وضعیت تغذیه بیمار را دشوار کند. مهمترین مسئله، مقدار مصرف، نوع محصول و شرایط بیمار است.
برای بیمار سیروزی، قند و شیرینی نباید جای غذاهای اصلی، پروتئین و میانوعدههای مغذی را بگیرند. یک بیمار ممکن است اضافهوزن و دیابت داشته باشد و به محدودیت جدیتر شیرینی نیاز پیدا کند؛ درحالیکه بیمار دیگری کموزن، کماشتها و دچار تحلیل عضلات است و نمیتوان کالری رژیم او را بدون برنامه کاهش داد.
شکلات تلخ در مقدار کم میتواند در رژیم بعضی بیماران قرار گیرد، اما درمان سیروز یا فشار خون پورت محسوب نمیشود. شکلات شیری، شکلات سفید، کیک، شیرینی خامهای و کافیمیکسهای شیرین معمولاً قند و انرژی بیشتری دارند و بهتر است بهصورت محدود مصرف شوند.
این مقاله برای افزایش آگاهی تهیه شده است و جایگزین برنامه غذایی اختصاصی براساس قند خون، وزن، آسیت، عملکرد کلیه و مرحله سیروز نیست.
قند و سیروز کبدی؛ پاسخ سریع
| ماده غذایی | وضعیت کلی |
|---|---|
| شکر سفید و قهوهای | در مقدار کم قابلاستفاده، اما فاقد مزیت درمانی برای کبد |
| عسل و شیرهها | همچنان قند آزاد محسوب میشوند و مصرفشان باید کنترل شود |
| نوشابه و نوشیدنی شیرین | از نامناسبترین منابع قند بهخصوص در دیابت و کبد چرب |
| کیک و شیرینی خامهای | قند، چربی و کالری بالا؛ مصرف محدود |
| شکلات تلخ | مقدار کم ممکن است قابلاستفاده باشد |
| شکلات شیری | معمولاً قند بیشتری از شکلات تلخ دارد |
| شکلات سفید | فاقد مواد جامد کاکائویی و معمولاً پرقند و پرچرب |
| شکلات بدون شکر | بدون کالری نیست؛ ترکیبات و شیرینکننده آن بررسی شود |
| پودر کاکائوی خالص | در مقدار متناسب و بدون شکر افزوده قابلاستفاده |
| میوه کامل | با شیرینی و آبمیوه یکسان نیست و معمولاً انتخاب مناسبتری است |
منظور از قند چیست؟
کلمه «قند» ممکن است به چند مفهوم متفاوت اشاره کند:
قند خون
گلوکز موجود در خون است که در آزمایشهای قند ناشتا، قند دو ساعته یا HbA1c اندازهگیری میشود.
قند طبیعی غذا
قندی است که بهطور طبیعی در میوه کامل، شیر و بعضی مواد غذایی وجود دارد. این مواد ممکن است همزمان پروتئین، فیبر، ویتامین و مواد معدنی نیز داشته باشند.
قند آزاد یا افزوده
شکر، قند، عسل، نبات، شیره خرما، شیره انگور، شربت ذرت و قندی که به نوشیدنی، کیک، بیسکویت و دسر اضافه میشود در این گروه قرار میگیرند. قند موجود در آبمیوه و کنسانتره میوه نیز در تعریف سازمان جهانی بهداشت جزو قندهای آزاد است.
این تفاوت اهمیت دارد؛ زیرا توصیه به کاهش قند معمولاً بیشتر درباره قندهای افزوده و نوشیدنیهای شیرین است، نه حذف خودسرانه میوه، شیر، غلات و تمام کربوهیدراتها.
آیا قند برای بیمار سیروزی ممنوع است؟
خیر. بدن همچنان برای فعالیتهای روزانه به انرژی نیاز دارد و کربوهیدراتها یکی از منابع اصلی انرژی هستند. در سیروز، ذخایر گلیکوژن کبد ممکن است محدودتر شود و بدن پس از چند ساعت گرسنگی زودتر به تجزیه عضلات برای تولید گلوکز روی بیاورد. به همین دلیل، وعدههای کوچک و منظم و میانوعده شبانه توصیه میشوند.
اما این توصیه به معنی خوردن آزادانه شکر و شیرینی نیست. انرژی مورد نیاز بهتر است بیشتر از غذاهای مغذی تأمین شود:
- نان و غلات؛
- جو دوسر؛
- برنج و سیبزمینی؛
- میوه کامل؛
- لبنیات؛
- حبوبات؛
- و میانوعدههای حاوی پروتئین.
شکر و شیرینی انرژی ایجاد میکنند، اما معمولاً پروتئین، فیبر و ریزمغذی قابلتوجهی ندارند. مصرف زیادشان میتواند بدون تأمین نیاز عضلات، کالری رژیم را بالا ببرد.
مصرف زیاد قند چه اثری بر سیروز دارد؟
قند زیاد بهطور مستقیم و فوری کبد سیروزی را از کار نمیاندازد، اما میتواند چند مشکل مهم را تشدید کند.
کنترل وزن را دشوار میکند
نوشابه، شیرینی، شیره و دسر میتوانند در حجم کم مقدار زیادی انرژی وارد بدن کنند. این موضوع برای بیمار دارای چاقی، دیابت و سیروز ناشی از کبد چرب متابولیک اهمیت بیشتری دارد.
NIDDK در تغذیه بیماری کبد چرب توصیه میکند مصرف غذاها و نوشیدنیهای دارای مقدار زیاد قند ساده، بهویژه فروکتوز موجود در نوشابه، نوشیدنی ورزشی، چای شیرین و آبمیوه، کاهش یابد.
قند خون را افزایش میدهد
بسیاری از بیماران مبتلا به سیروز ناشی از کبد چرب، همزمان مقاومت به انسولین یا دیابت نوع دو دارند. شیرینی، نوشابه، آبمیوه، کیک و شکلات شیرین میتوانند قند خون پس از غذا را بالا ببرند.
استانداردهای انجمن دیابت آمریکا توصیه میکنند مصرف مواد غذایی و نوشیدنیهای دارای قند افزوده کاهش پیدا کند و الگوی غذایی بر مواد کمفرآوریشده و مغذی استوار باشد.
جای غذای مغذی را میگیرد
بیمار سیروزی ممکن است به دلیل آسیت، تهوع یا سیری زودرس فقط حجم محدودی غذا بخورد. اگر این حجم با چای شیرین، شیرینی و شکلات پر شود، ممکن است برای تخممرغ، شیر، ماست، مرغ، ماهی یا حبوبات اشتهای کافی باقی نماند.
سوءتغذیه در سیروز شایع است و حتی ممکن است در فرد دارای اضافهوزن نیز با کاهش عضلات همراه باشد.
بیمار سیروزی روزانه چقدر قند میتواند مصرف کند؟
راهنماهای کبدی مقدار ثابتی با عنوان «دوز مجاز قند در سیروز» تعیین نکردهاند. مقدار مناسب به کالری مورد نیاز، دیابت، وزن، اشتها و علت سیروز وابسته است.
سازمان جهانی بهداشت بهعنوان یک توصیه عمومی پیشنهاد میکند قندهای آزاد کمتر از ۱۰ درصد کل انرژی روزانه باشند و کاهش آن به کمتر از ۵ درصد میتواند مزایای بیشتری داشته باشد.
در یک برنامه ۲۰۰۰ کیلوکالری:
- ۱۰ درصد انرژی تقریباً برابر با ۵۰ گرم قند آزاد است؛
- ۵ درصد انرژی تقریباً برابر با ۲۵ گرم قند آزاد یا حدود ۶ قاشق چایخوری شکر است.
این عدد شامل مجموع قند موجود در موارد زیر است:
- قند و شکر؛
- عسل؛
- نبات؛
- مربا؛
- شیره خرما و انگور؛
- نوشابه؛
- آبمیوه؛
- کیک و بیسکویت؛
- و شکلات شیرین.
این اعداد سقف عمومیاند و هدف اختصاصی بیمار سیروزی محسوب نمیشوند. فرد مبتلا به دیابت یا چاقی ممکن است به مقدار کمتری نیاز داشته باشد و بیمار دچار سوءتغذیه نیز نباید بدون برنامه، کالری رژیم خود را شدیداً محدود کند.
قند سفید، قند قهوهای یا نبات؛ کدام بهتر است؟
از نظر اثر بر قند خون و انرژی، تفاوت اساسی میان شکر سفید، شکر قهوهای، قند و نبات وجود ندارد.
شکر قهوهای ممکن است مقدار ناچیزی مواد معدنی داشته باشد، اما این مقدار آنقدر زیاد نیست که آن را برای کبد سیروزی به یک ماده درمانی تبدیل کند.
نبات نیز همان قند متبلور است و مزیت اختصاصی برای کبد، صفرا، آسیت یا انسفالوپاتی ندارد.
در عمل، مهمترین مسئله مقدار کل مصرف است؛ نه رنگ یا شکل قند.
عسل و شیره برای سیروز بهتر از شکر هستند؟
عسل، شیره خرما، شیره انگور و شربتهای طبیعی ممکن است مقدار کمی ترکیبات گیاهی یا مواد معدنی داشته باشند، اما همچنان منابع متراکم قند آزاد و انرژیاند.
بنابراین این ترکیبها نباید بدون محاسبه مصرف شوند:
- ارده و شیره در مقدار زیاد؛
- شیر و عسل بسیار شیرین؛
- چند قاشق عسل ناشتا؛
- خرما همراه با شیره؛
- و نوشیدنیهای حاوی شیره فراوان.
طبیعیبودن یک شیرینکننده به معنی بیاثر بودن آن بر قند خون، وزن و کالری دریافتی نیست. سازمان جهانی بهداشت عسل و انواع شربت را نیز جزو منابع قند آزاد میداند.
شیرینی برای سیروز کبدی
شیرینی بهطور کامل ممنوع نیست، اما بهتر است مصرف آن کم، مشخص و برنامهریزیشده باشد.
شیرینیهای خشک
بیسکویت، کلوچه، شیرینی دانمارکی، شیرینی مربایی و کوکی معمولاً از ترکیب آرد تصفیهشده، شکر و چربی تهیه میشوند. بعضی محصولات صنعتی سدیم نیز دارند؛ بنابراین برای بیمار دارای آسیت باید جدول ارزش غذایی بررسی شود.
شیرینی خامهای
شیرینیهای خامهای علاوه بر قند، مقدار قابلتوجهی چربی و انرژی دارند. یک قطعه بزرگ ممکن است بخش مهمی از کالری روز را تأمین کند، بدون آنکه پروتئین کافی برای بیمار سیروزی فراهم سازد.
حلوا، زولبیا و بامیه
این مواد از شکر، آرد یا نشاسته و مقدار قابلتوجه روغن تهیه میشوند. خوردن چند قطعه میتواند قند و کالری زیادی وارد بدن کند.
کیک خانگی
خانگیبودن کیک لزوماً به معنی کمقندبودن آن نیست. مزیت اصلی تهیه خانگی، امکان کنترل مقدار شکر، روغن، خامه و اندازه قطعه است.
چگونه شیرینی را کمخطرتر مصرف کنیم؟
برای بیماری که پزشک او را از خوردن شیرینی منع نکرده است:
- مقدار شیرینی از قبل مشخص شود؛
- شیرینی جای وعده اصلی یا میانوعده پروتئینی را نگیرد؛
- همراه با نوشابه یا چای شیرین مصرف نشود؛
- بهتر است پس از وعده متعادل خورده شود، نه با معده خالی؛
- محصولات کوچک و سادهتر به شیرینیهای بزرگ و خامهای ترجیح داده شوند؛
- و در دیابت، قند خون فردی پس از مصرف بررسی شود.
برای مثال، خوردن یک شیرینی کوچک همراه چای بدون قند با خوردن چند شیرینی، نوشابه و دسر در یک وعده تفاوت زیادی دارد.
آیا میوه جایگزین مناسبی برای شیرینی است؟
برای بیشتر بیماران، میوه کامل انتخاب مناسبتری از آبمیوه، کمپوت شیرین یا شیرینی است؛ زیرا علاوه بر قند طبیعی، فیبر و مواد مغذی نیز فراهم میکند.
میوه کامل باید در مقدار متناسب مصرف شود، بهخصوص در دیابت. اما حذف تمام میوهها فقط به دلیل داشتن قند توصیه عمومی نیست.
روشهای مناسبتر برای میانوعده عبارتاند از:
- سیب همراه ماست؛
- توت همراه ماست یونانی؛
- موز در مقدار متناسب همراه شیر؛
- پرتقال کامل بهجای آب پرتقال؛
- یا میوه همراه مقدار کمی مغز بدون نمک.
شکلات برای سیروز کبدی خوب است؟
شکلات در مقدار کم برای بیشتر بیماران سیروزی ممنوع نیست، اما درمان سیروز محسوب نمیشود.
نوع شکلات تفاوت زیادی ایجاد میکند. شکلاتها میتوانند از نظر درصد کاکائو، شکر، چربی، شیر، سدیم و اندازه وعده بسیار متفاوت باشند.
شکلات تلخ
شکلات تلخ با درصد کاکائوی بالاتر معمولاً در مقایسه با شکلات شیری یا سفید، قند کمتری دارد؛ هرچند همچنان پرانرژی و دارای چربی است.
برای بسیاری از بیماران، حدود ۱۰ تا ۲۰ گرم شکلات تلخ میتواند یک سهم کوچک و عملی باشد. این مقدار یک دوز درمانی رسمی برای سیروز نیست، بلکه روشی برای کنترل اندازه وعده است.
بهتر است شکلات:
- درصد کاکائوی مشخص داشته باشد؛
- شکر افزوده کمتری داشته باشد؛
- با مغز شور، کارامل و کرمهای شیرین ترکیب نشده باشد؛
- و در سهم کوچک مصرف شود.
شکلات شیری
شکلات شیری معمولاً قند بیشتری و کاکائوی کمتری از شکلات تلخ دارد. مقدار شیر و چربی آن نیز بسته به محصول متفاوت است.
مصرف گهگاهی چند مربع کوچک ممکن است در برنامه بعضی بیماران جا بگیرد، اما یک تخته کامل میتواند مقدار زیادی قند و انرژی وارد بدن کند.
شکلات سفید
شکلات سفید از کره کاکائو، شکر و ترکیبات شیری تهیه میشود و مواد جامد کاکائویی معمول شکلات تلخ را ندارد. معمولاً قند و انرژی آن بالاست و از نظر فلاوانولهای کاکائو با شکلات تلخ یکسان نیست.
پودر کاکائو
پودر کاکائوی خالص و بدون شکر را میتوان در مقدار کم به شیر، ماست یا جو دوسر اضافه کرد. باید میان پودر کاکائوی خالص و پودرهای آماده شکلات داغ که ممکن است شکر زیادی داشته باشند تفاوت گذاشت.
آیا شکلات تلخ فشار خون پورت را کاهش میدهد؟
یک کارآزمایی کوچک مرحله دوم روی ۲۲ بیمار مبتلا به سیروز، یک وعده حاوی شکلات تلخ ۸۵ درصد را با وعده حاوی شکلات سفید مقایسه کرد. در گروه شکلات تلخ، افزایش فشار پورت پس از غذا کمتر بود.
بااینحال، این مطالعه:
- فقط ۲۲ شرکتکننده داشت؛
- اثر کوتاهمدت پس از یک وعده را بررسی کرد؛
- کاهش خونریزی واریسی، آسیت یا مرگومیر را ارزیابی نکرد؛
- و ثابت نکرد مصرف روزانه شکلات میتواند فشار پورت را درمان کند.
بنابراین شکلات تلخ نباید بهعنوان درمان فشار خون پورت، جایگزین مراقبت پزشکی یا روشی برای پیشگیری از خونریزی واریس معرفی شود.
شکلات بدون شکر برای سیروز کبدی
عبارت «بدون شکر» به معنی بدون کالری، بدون چربی یا آزادبودن مصرف نیست.
شکلات بدون شکر ممکن است حاوی شیرینکنندههایی مانند:
- مالتیتول؛
- سوربیتول؛
- اریتریتول؛
- استویا؛
- یا سوکرالوز
باشد. بعضی الکلهای قندی، بهویژه در مقدار زیاد، میتوانند باعث نفخ، دلپیچه یا اسهال شوند. NIDDK نیز خوراکیهای حاوی بعضی الکلهای قندی را از عوامل تشدیدکننده اسهال در برخی افراد معرفی میکند.
اسهال شدید در بیمار سیروزی میتواند باعث کمآبی، اختلال الکترولیت و کاهش عملکرد کلیه شود. بنابراین مصرف آزادانه شکلات بدون شکر مناسب نیست.
روی برچسب باید این موارد بررسی شوند:
- کربوهیدرات کل؛
- مقدار الکل قندی؛
- کالری؛
- چربی اشباع؛
- سدیم؛
- و اندازه واقعی هر سهم.
شکلات و بیماری ویلسون
اگر علت سیروز بیماری ویلسون باشد، شرایط متفاوت است. در این بیماری مس در بدن تجمع پیدا میکند و شکلات از مواد غذایی نسبتاً پرمس محسوب میشود.
NIDDK اعلام میکند در شروع درمان ویلسون، پزشک ممکن است محدودکردن مواد پرمس مانند شکلات، جگر، قارچ، مغزها و صدف را توصیه کند. پس از کنترل مقدار مس، مصرف احتمالی باید با پزشک هماهنگ شود.
بنابراین توصیه عمومی «شکلات تلخ برای تمام بیماران کبدی مفید است» درباره بیمار مبتلا به ویلسون درست نیست.
قند و سیروز ناشی از کبد چرب
در سیروز ناشی از کبد چرب متابولیک، محدودکردن نوشیدنیهای قندی، شیرینی و کالری مازاد اهمیت بیشتری دارد.
نامناسبترین منابع عبارتاند از:
- نوشابه؛
- نوشیدنی انرژیزا؛
- چای شیرین؛
- شربت؛
- آبمیوه صنعتی؛
- کافیمیکس شیرین؛
- کیک و بیسکویت روزانه؛
- و دسرهای بزرگ.
NIDDK بهطور مشخص توصیه میکند در بیماری کبد چرب، مصرف غذاها و نوشیدنیهای دارای مقدار زیاد قند ساده، بهخصوص فروکتوز، محدود شود.
هدف، حذف تمام کربوهیدراتها نیست. غلات، میوه کامل و حبوبات همچنان میتوانند بخشی از برنامه غذایی باشند.
قند و سیروز همراه با دیابت
در بیمار دارای دیابت، مقدار شیرینی باید با برنامه قند خون و کربوهیدرات کل روز هماهنگ شود.
نکات عملی عبارتاند از:
- شیرینی و شکلات در مقدار ازپیشتعیینشده مصرف شوند؛
- قند نوشیدنیها حذف یا بسیار محدود شود؛
- میوه کامل جای آبمیوه را بگیرد؛
- شیرینی علاوه بر وعده پرکربوهیدرات مصرف نشود؛
- و قند خون پس از مصرف خوراکیهای مختلف بررسی شود.
بعضی بیماران با مقدار کم شیرینی افزایش قابلتوجه قند پیدا میکنند، درحالیکه پاسخ فرد دیگری متفاوت است. توصیه انجمن دیابت آمریکا بر کاهش قند افزوده و تنظیم فردی برنامه غذایی تأکید دارد.
قند در سیروز جبرانشده
در سیروز جبرانشده بدون دیابت، چاقی یا کبد چرب فعال، مقدار کمی شیرینی ممکن است گهگاه در برنامه غذایی قرار گیرد.
اما قند و شیرینی نباید:
- جای صبحانه را بگیرند؛
- میانوعده شبانه را فقط به چای و شیرینی تبدیل کنند؛
- باعث کاهش دریافت پروتئین شوند؛
- یا روزانه و بدون محاسبه مصرف شوند.
الگوی کلی غذا همچنان باید بر پروتئین کافی، وعدههای منظم، غلات، میوه و سبزی استوار باشد.
قند در سیروز جبراننشده
در سیروز جبراننشده، بیمار ممکن است دچار آسیت، بیاشتهایی، کاهش عضلات یا نوسان قند خون باشد. در این مرحله، توصیههای بسیار محدودکننده میتوانند خطر سوءتغذیه را بیشتر کنند.
بیماری که کماشتهاست ممکن است برای افزایش انرژی به غذاهای متراکمتر نیاز داشته باشد، اما افزایش کالری بهتر است فقط با شکر انجام نشود. گزینههای مغذیتر عبارتاند از:
- شیر و ماست؛
- تخممرغ؛
- جو دوسر؛
- کره مغزی بدون نمک؛
- ارده در مقدار متناسب؛
- حبوبات؛
- و مکمل تغذیهای تجویزشده.
سوءتغذیه در سیروز جبراننشده شایعتر از سیروز جبرانشده است و محدودکردن افراطی غذا میتواند عضلات را بیشتر کاهش دهد.
آیا بیمار لاغر میتواند شیرینی بیشتری بخورد؟
کمبود وزن به معنی آزادبودن مصرف شیرینی نیست. بیمار لاغر به انرژی بیشتری نیاز دارد، اما هدف فقط افزایش عدد ترازو نیست؛ حفظ و ساخت عضلات نیز اهمیت دارد.
اگر بیشتر کالری از شیرینی تأمین شود، ممکن است بیمار وزن اضافه کند اما همچنان پروتئین، ویتامین و مواد معدنی کافی دریافت نکند.
برای افزایش انرژی، میتوان از ترکیبهای مغذیتر استفاده کرد:
- ماست و میوه؛
- شیر و جو دوسر؛
- نان و کره بادامزمینی؛
- تخممرغ و نان؛
- خرما در مقدار محدود همراه شیر یا ماست؛
- و سوپ غلیظ حاوی مرغ یا حبوبات.
آیا شیرینی و شکلات برای آسیت مضرند؟
شکر بهخودیخود سدیم زیادی ندارد و عامل اصلی آسیت نیست. اما شیرینیهای صنعتی و بستهبندیشده ممکن است از طریق این مواد سدیم دریافت کنند:
- جوش شیرین؛
- بیکینگپودر؛
- کره شور؛
- پنیر؛
- خمیر آماده؛
- و نگهدارندههای سدیمی.
بنابراین بیمار دارای آسیت باید علاوه بر قند و کالری، مقدار سدیم روی برچسب را نیز بررسی کند.
شکلات ساده معمولاً سدیم زیادی ندارد، اما شکلاتهای دارای کارامل شور، بیسکویت شور، کره بادامزمینی شور یا مغز شور ممکن است سدیم بیشتری داشته باشند.
آیا قند آمونیاک را بالا میبرد؟
قند و شیرینی معمولاً علت مستقیم افزایش آمونیاک یا انسفالوپاتی نیستند. مشکل اصلی این است که رژیم پرشیرینی ممکن است دریافت پروتئین و غذای مغذی را کاهش دهد.
بیمار دارای انسفالوپاتی همچنان به پروتئین کافی، وعدههای منظم و میانوعده شبانه نیاز دارد. حذف پروتئین و جایگزینکردن آن با چای شیرین، آبمیوه و بیسکویت میتواند تحلیل عضلات را تشدید کند.
آیا قند ناشتا برای بیمار سیروزی مفید است؟
خوردن قند، عسل یا شیره با معده خالی اثر اثباتشدهای برای پاکسازی یا تقویت کبد ندارد.
در سیروز بهتر است بیمار صبحانه را بیشازحد به تأخیر نیندازد، اما صبحانه باید ترکیبی از انرژی و پروتئین باشد؛ مانند:
- تخممرغ و نان؛
- شیر و جو دوسر؛
- ماست و میوه؛
- یا پنیر کمنمک، نان و سبزی.
چای شیرین و چند بیسکویت، صبحانه کامل برای بیمار سیروزی محسوب نمیشوند.
چگونه قند مخفی را روی برچسب پیدا کنیم؟
قند ممکن است با نامهای مختلف در فهرست ترکیبات نوشته شود:
- شکر یا ساکاروز؛
- گلوکز؛
- فروکتوز؛
- دکستروز؛
- مالتوز؛
- شربت ذرت؛
- شربت گلوکز؛
- کنسانتره آبمیوه؛
- عسل؛
- و انواع شیره.
اگر چند نوع قند در ابتدای فهرست ترکیبات قرار دارند، احتمالاً محصول قند افزوده زیادی دارد.
همچنین باید اندازه هر وعده بررسی شود. ممکن است مقدار قند برای یکسوم بسته نوشته شده باشد، اما فرد تمام بسته را مصرف کند.
جایگزینهای مناسبتر برای شیرینی
- میوه کامل همراه ماست؛
- ماست ساده با دارچین؛
- جو دوسر با مقدار کمی میوه؛
- پودینگ خانگی کمشکر با شیر؛
- یک یا دو مربع شکلات تلخ؛
- سیب پخته با دارچین؛
- شیرکاکائوی خانگی با پودر کاکائوی خالص و شکر کم؛
- یا خرما در مقدار محدود همراه یک منبع پروتئین.
هدف این نیست که هر دسر کاملاً بیقند باشد؛ بلکه مقدار قند کاهش یافته و ارزش تغذیهای میانوعده بیشتر شود.
باورهای نادرست درباره قند و سیروز
«شکر سفید سمی است، اما عسل و شیره محدودیت ندارند»
عسل و شیره نیز قند آزاد و انرژی دارند و باید در مجموع مصرف روزانه محاسبه شوند.
«بیمار سیروزی نباید هیچ قندی بخورد»
حذف تمام قندها و کربوهیدراتها ضروری نیست و ممکن است رژیم را بسیار محدود کند. تمرکز باید بر کاهش قند افزوده و انتخاب غذاهای مغذی باشد.
«شکلات تلخ فشار پورت را درمان میکند»
فقط یک مطالعه کوچک اثر کوتاهمدت شکلات تلخ بر افزایش فشار پورت پس از غذا را بررسی کرده است. شواهدی برای درمان طولانیمدت فشار پورت با شکلات وجود ندارد.
«شکلات بدون شکر را میتوان نامحدود خورد»
شکلات بدون شکر همچنان کالری و چربی دارد و بعضی شیرینکنندههای آن میتوانند اسهال ایجاد کنند.
«شیرینی باعث انسفالوپاتی میشود»
شیرینی علت مستقیم انسفالوپاتی نیست، اما رژیمی که شیرینی جای پروتئین و غذای کامل را گرفته باشد، برای عضلات بیمار مناسب نیست.
«شکلات تلخ برای همه انواع سیروز مفید است»
در بیماری ویلسون، شکلات به دلیل مس بالاتر ممکن است در شروع درمان محدود شود.
پرسشهای متداول
آیا بیمار سیروزی میتواند قند بخورد؟
بله، مقدار کم قند برای بیشتر بیماران مطلقاً ممنوع نیست؛ اما مصرف زیاد آن بهویژه در دیابت، چاقی و سیروز ناشی از کبد چرب مناسب نیست.
بهترین شیرینکننده برای سیروز چیست؟
هیچ شیرینکنندهای سیروز را درمان نمیکند. شکر، عسل، نبات و شیره همگی باید محدود مصرف شوند. بهترین راه، کاهش تدریجی میزان شیرینی غذا و نوشیدنی است.
آیا شکر قهوهای برای سیروز بهتر است؟
مزیت قابلتوجهی نسبت به شکر سفید ندارد. مقدار مصرف مهمتر از رنگ شکر است.
آیا عسل برای سیروز کبدی مفید است؟
عسل ممکن است در مقدار کم استفاده شود، اما پاککننده یا درمانکننده سیروز نیست و در دیابت یا اضافهوزن باید در سهم قند روزانه محاسبه شود.
آیا خرما بهتر از قند است؟
خرما مقداری فیبر و مواد معدنی دارد، اما همچنان قند و انرژی متراکمی فراهم میکند. مصرف محدود آن معمولاً از قند سفید مغذیتر است، اما آزاد و نامحدود نیست.
آیا شیرینی برای سیروز جبرانشده مجاز است؟
مقدار کوچک و گهگاهی، در صورت نبود دیابت یا محدودیت دیگر، میتواند در برنامه قرار گیرد. مصرف روزانه و زیاد توصیه نمیشود.
آیا شکلات تلخ برای سیروز خوب است؟
مقدار کم شکلات تلخ ممکن است در رژیم بعضی بیماران جای بگیرد. یک مطالعه کوچک اثر کوتاهمدتی بر فشار پورت پس از غذا نشان داد، اما شکلات درمان سیروز نیست.
شکلات چند درصد برای بیمار سیروزی مناسبتر است؟
معمولاً شکلات تلخ دارای حداقل ۷۰ درصد کاکائو قند کمتری از شکلات شیری دارد، اما برچسب محصولات متفاوت است. مقدار شکر، چربی و اندازه سهم باید بررسی شود.
روزانه چقدر شکلات تلخ میتوان خورد؟
برای بسیاری از افراد، ۱۰ تا ۲۰ گرم یک سهم کوچک و قابلکنترل است؛ اما مقدار رسمی و اختصاصی برای سیروز وجود ندارد. در دیابت، چاقی، بیماری ویلسون یا بیماری کلیه ممکن است محدودیت متفاوت باشد.
آیا شکلات شیری برای سیروز ممنوع است؟
خیر، اما معمولاً قند بیشتری دارد و بهتر است در مقدار کمتر و بهصورت گهگاهی مصرف شود.
آیا شکلات سفید برای کبد مضر است؟
سمی محسوب نمیشود، اما معمولاً قند و چربی زیادی دارد و مواد جامد کاکائویی شکلات تلخ را ندارد؛ بنابراین ارزش انتخاب روزانه ندارد.
آیا شکلات بدون شکر برای دیابت بهتر است؟
ممکن است قند افزوده کمتری داشته باشد، اما همچنان باید کربوهیدرات کل، کالری و نوع شیرینکننده بررسی شود. بعضی انواع میتوانند اسهال ایجاد کنند.
آیا بیمار دارای آسیت میتواند شکلات بخورد؟
شکلات ساده در مقدار کم معمولاً فقط به دلیل آسیت ممنوع نیست، اما سدیم محصولات پرشده، بیسکویتی یا شور باید بررسی شود.
آیا بیمار ویلسون میتواند شکلات بخورد؟
در شروع درمان ویلسون ممکن است به دلیل مس موجود در شکلات، محدودیت لازم باشد. مقدار مجاز باید با پزشک تعیین شود.
آیا آبمیوه برای بیمار سیروزی از نوشابه بهتر است؟
آبمیوه ممکن است بعضی ویتامینها را داشته باشد، اما قند آزاد آن میتواند زیاد و فیبرش کمتر از میوه کامل باشد. میوه کامل معمولاً انتخاب مناسبتری است.
آیا قند پایین خون را باید با شیرینی درمان کرد؟
افت واقعی قند خون نیازمند اقدام سریع و برنامه پزشکی است، بهخصوص اگر بیمار داروی دیابت مصرف میکند. گیجی بیمار سیروزی نباید بدون اندازهگیری قند فقط به افت قند نسبت داده شود؛ انسفالوپاتی، عفونت و خونریزی نیز ممکناند.
جمعبندی
قند، شیرینی و شکلات برای تمام بیماران مبتلا به سیروز کبدی ممنوع نیستند، اما نباید بخش اصلی رژیم غذایی باشند.
مصرف زیاد نوشابه، آبمیوه، چای شیرین، کیک، شیرینی، شیره و شکلات شیرین میتواند قند و کالری رژیم را بالا ببرد و کنترل دیابت، چاقی و سیروز ناشی از کبد چرب را دشوار کند. NIDDK بهطور مشخص کاهش غذاها و نوشیدنیهای دارای مقدار زیاد قند ساده، بهخصوص فروکتوز، را در بیماری کبد چرب توصیه میکند.
سازمان جهانی بهداشت توصیه میکند قندهای آزاد کمتر از ۱۰ درصد انرژی روزانه باشند و کاهش به کمتر از ۵ درصد میتواند مزایای بیشتری داشته باشد. این مقدار در رژیم ۲۰۰۰ کیلوکالری تقریباً معادل کمتر از ۵۰ گرم و در هدف سختگیرانهتر حدود ۲۵ گرم قند آزاد است.
شکر قهوهای، نبات، عسل و شیرهها مزیت درمانی برای سیروز ندارند و همگی باید در مجموع قند روزانه محاسبه شوند.
شکلات تلخ در سهم کوچک، مانند ۱۰ تا ۲۰ گرم، برای بسیاری از بیماران قابلاستفاده است. یک مطالعه کوچک روی ۲۲ بیمار نشان داد شکلات تلخ افزایش فشار پورت پس از غذا را کمتر کرد، اما این نتیجه کوتاهمدت بوده و شکلات را به درمان فشار خون پورت یا سیروز تبدیل نمیکند.
در بیماری ویلسون، شکلات ممکن است به علت مس بالاتر در شروع درمان محدود شود. شکلات بدون شکر نیز آزاد نیست و ممکن است از طریق الکلهای قندی باعث نفخ یا اسهال شود.
بیمار کماشتها یا لاغر نباید صرفاً با شیرینی کالری دریافت کند. انرژی اضافی بهتر است همراه با پروتئین و مواد مغذی از شیر، ماست، تخممرغ، حبوبات، جو دوسر و مغزهای بدون نمک تأمین شود.
این مقاله برای افزایش آگاهی تهیه شده است و جایگزین تعیین مقدار قند و کربوهیدرات براساس قند خون، وزن، مرحله سیروز و وضعیت تغذیه بیمار نیست.
منابع
- انجمن آمریکایی مطالعه بیماریهای کبد؛ سوءتغذیه، وعدههای منظم و میانوعده شبانه در سیروز.
- مؤسسه ملی دیابت و بیماریهای گوارشی و کلیوی آمریکا؛ تغذیه در سیروز و بیماری کبد چرب.
- سازمان جهانی بهداشت؛ توصیه کاهش قندهای آزاد به کمتر از ۱۰ درصد و در صورت امکان کمتر از ۵ درصد انرژی روزانه.
- انجمن دیابت آمریکا؛ کاهش مواد غذایی و نوشیدنیهای حاوی قند افزوده.
- کارآزمایی تصادفی کوچک درباره اثر کوتاهمدت شکلات تلخ بر فشار پورت پس از غذا در بیماران سیروزی.
- NIDDK؛ محدودیت شکلات در شروع درمان بیماری ویلسون به دلیل مقدار مس.
- NIDDK؛ احتمال تشدید اسهال با بعضی خوراکیهای حاوی الکلهای قندی.
