بدترین تغذیه برای سیروز کبدی فقط به خوردن غذای چرب محدود نمیشود. بعضی خوراکیها میتوانند احتباس آب و نمک را بیشتر کنند، برخی خطر عفونت شدید را بالا ببرند و بعضی رژیمهای محدودکننده نیز با کاهش دریافت پروتئین، تحلیل عضلات بیمار را تشدید کنند.
مهمترین مواد غذایی و نوشیدنیهایی که بیمار سیروزی باید از آنها پرهیز کند یا مصرفشان را براساس شرایط خود محدود سازد عبارتاند از:
- هر نوع نوشیدنی الکلی؛
- صدف، ماهی، گوشت و تخممرغ خام یا نیمپز؛
- لبنیات غیرپاستوریزه؛
- غذاهای بسیار شور، فرآوریشده و کنسروی؛
- سوسیس، کالباس و گوشتهای فرآوریشده؛
- فستفود و غذاهای آماده؛
- نوشابه، آبمیوه صنعتی و نوشیدنیهای بسیار شیرین؛
- رژیمهای پاکسازی و برنامههایی که فقط از آبمیوه یا میوه تشکیل شدهاند؛
- و مصرف زیاد بعضی میوههای پرقند یا پرپتاسیم در بیماران دارای دیابت، نارسایی کلیه یا پتاسیم بالا.
نکته مهم این است که تمام بیماران سیروزی رژیم یکسانی ندارند. برای مثال، موز یا خرما برای همه بیماران ممنوع نیستند؛ اما ممکن است برای فردی که پتاسیم خون بالا یا عملکرد کلیه ضعیفی دارد به محدودیت نیاز داشته باشند. این مقاله برای افزایش آگاهی تهیه شده است و جایگزین برنامه غذایی اختصاصی متخصص تغذیه و پزشک کبد نیست.
بدترین غذاها و نوشیدنیها برای سیروز کبدی در یک نگاه
| خوراکی یا الگوی غذایی | علت نامناسببودن |
|---|---|
| نوشیدنی الکلی | ادامه آسیب مستقیم به کبد |
| صدف و غذای دریایی خام | خطر عفونت شدید، بهویژه با باکتری ویبریو |
| گوشت، مرغ و ماهی نیمپز | افزایش احتمال عفونت غذایی |
| شیر و پنیر غیرپاستوریزه | احتمال انتقال باکتریهای بیماریزا |
| غذاهای شور و فرآوریشده | تشدید احتباس مایع، ورم و آسیت |
| سوسیس و کالباس | سدیم بالا و ارزش تغذیهای نامناسب |
| فستفود | ترکیب سدیم، چربی و کالری بالا |
| نوشابه و نوشیدنیهای قندی | دریافت سریع قند و انرژی بدون ارزش تغذیهای کافی |
| آبمیوه و شیره در مقدار زیاد | قند متراکم و فیبر کمتر از میوه کامل |
| رژیمهای بسیار کمپروتئین | تشدید تحلیل عضلات و سوءتغذیه |
| روزه و گرسنگی طولانی | افزایش تجزیه ذخایر عضلانی |
| میوههای خشک در مقدار زیاد | قند، کالری و گاهی پتاسیم متراکم |
| نمکهای رژیمی حاوی پتاسیم | احتمال افزایش پتاسیم در بیماری کلیه |
| محصولات پاکسازی کبد | ترکیبات نامشخص و خطر دریافت ناکافی غذا |
الکل؛ بدترین نوشیدنی برای کبد سیروزی
مهمترین چیزی که بیمار مبتلا به سیروز باید کاملاً کنار بگذارد، الکل است. تفاوتی ندارد که الکل به شکل آبجو، شراب، عرق، نوشیدنی دستساز یا ترکیب دیگری مصرف شود؛ عامل آسیبرسان اصلی، اتانول موجود در نوشیدنی است.
حتی اگر علت اولیه سیروز کبد چرب، هپاتیت یا بیماری خودایمنی باشد، الکل میتواند آسیب بیشتری به کبد وارد کند. مؤسسه ملی دیابت و بیماریهای گوارشی و کلیوی آمریکا توصیه میکند بیماران مبتلا به سیروز مصرف الکل را بهطور کامل متوقف کنند.
بنابراین این باورها درست نیستند:
- مقدار کم الکل برای سیروز بیضرر است؛
- شراب نسبت به سایر نوشیدنیها برای کبد ایمن است؛
- الکل خانگی یا طبیعی آسیب کمتری دارد؛
- یا بیمار میتواند فقط در مهمانیها الکل مصرف کند.
فردی که روزانه یا به مقدار زیاد الکل مصرف میکند و با قطع آن دچار لرزش، تعریق، اضطراب، تشنج یا توهم میشود، باید قطع مصرف را با کمک پزشکی انجام دهد. هدف، ادامه مصرف نیست؛ بلکه پیشگیری از عوارض خطرناک ترک ناگهانی است.
صدف خام؛ یکی از خطرناکترین غذاها برای بیمار سیروزی
خوردن صدف خام یا نیمپز، بهویژه اویستر، برای بیمار مبتلا به سیروز میتواند بسیار خطرناک باشد. بعضی صدفها ممکن است حامل باکتری Vibrio vulnificus باشند؛ باکتریای که در افراد سالم ممکن است فقط علائم گوارشی ایجاد کند، اما در بیماری مزمن کبد میتواند وارد خون شود و عفونت شدید و سریع ایجاد کند.
CDC اعلام میکند بیماری کبدی از عوامل افزایشدهنده خطر عوارض شدید عفونت ویبریو است. این سازمان همچنین گزارش میکند حدود یک نفر از هر پنج بیمار مبتلا به عفونت Vibrio vulnificus جان خود را از دست میدهد و بیماری ممکن است طی یک یا دو روز شدید شود.
پختن صدف با سس، آبلیمو، سرکه، فلفل یا الکل جای پخت حرارتی کامل را نمیگیرد. ظاهر، بو و طعم صدف نیز نمیتواند وجود باکتری را مشخص کند.
ماهی، گوشت و مرغ خام یا نیمپز
سیروز میتواند توان بدن برای مقابله با عفونت را کاهش دهد. به همین دلیل NIDDK توصیه میکند بیماران سیروزی از مصرف صدف، ماهی و گوشت خام یا نیمپز خودداری کنند؛ زیرا عفونتهای غذایی در این بیماران ممکن است شدیدتر شوند.
خوراکیهای پرخطر شامل موارد زیرند:
- سوشی و ساشیمی؛
- ماهی خام یا نیمپز؛
- صدف نیمپز؛
- استیک نیمپز؛
- گوشت چرخکردهای که مرکز آن هنوز صورتی است؛
- مرغ یا بوقلمون نیمپز؛
- جگر خام یا نیمپز؛
- کبابی که بخش داخلی آن نپخته است؛
- و غذاهای حاوی تخممرغ خام.
در غذای چرخکرده، آلودگی میتواند به داخل گوشت منتقل شود؛ بنابراین پختن فقط سطح همبرگر یا کباب برای ایمنی کافی نیست.
شیر، پنیر و لبنیات غیرپاستوریزه
شیر خام و فرآوردههایی که از شیر غیرپاستوریزه تهیه شدهاند ممکن است حامل باکتریهای بیماریزایی باشند که برای بیمار سیروزی خطر بیشتری ایجاد میکنند.
NIDDK بهطور مشخص توصیه میکند افراد مبتلا به سیروز از شیر و لبنیات غیرپاستوریزه پرهیز کنند.
هنگام خرید پنیر محلی، کشک، بستنی سنتی یا سایر فرآوردههای لبنی باید مشخص باشد که شیر اولیه پاستوریزه بوده است. محلی یا ارگانیکبودن محصول، ایمنی میکروبی آن را تضمین نمیکند.
غذاهای بسیار شور؛ بدترین انتخاب در سیروز همراه با آسیت
در بیمار دارای آسیت یا ورم پا، مقدار زیاد سدیم میتواند نگهداری آب در بدن را تشدید کند و کنترل مایع شکم را دشوارتر سازد. AASLD برای بسیاری از بیماران مبتلا به آسیت، محدودکردن سدیم به کمتر از حدود دو گرم در روز را مطرح میکند؛ البته محدودیت باید با خطر سوءتغذیه متعادل شود.
دو گرم سدیم تقریباً معادل پنج گرم نمک خوراکی در کل روز است؛ اما مقدار زیادی از سدیم از نمکدان وارد بدن نمیشود و داخل غذاهای بستهبندیشده، نان، پنیر و چاشنیها پنهان است.
بدترین خوراکیهای شور برای بیمار سیروزی
- خیارشور و شور مخلوط؛
- زیتون شور؛
- پنیر شور؛
- دوغ شور؛
- ماهی شور و دودی؛
- گوشت نمکسودشده؛
- چیپس و پفک؛
- آجیل شور؛
- تخمه شور؛
- کنسروها؛
- سوپ آماده؛
- نودل فوری؛
- عصاره مرغ و گوشت؛
- سس سویا؛
- سسهای آماده؛
- و غذاهای رستورانی بسیار شور.
آیا نمک دریا و نمک صورتی بهترند؟
نمک دریا، نمک صورتی و نمکهای موسوم به طبیعی همچنان حاوی سدیماند. رنگ، محل استخراج یا مقدار کم مواد معدنی موجود در آنها، اثر سدیم بر احتباس مایع را از بین نمیبرد.
بنابراین جایگزینکردن نمک سفید با نمک صورتی بدون کاهش مقدار مصرف، روش کنترل آسیت محسوب نمیشود.
سوسیس، کالباس و گوشتهای فرآوریشده
سوسیس، کالباس، ژامبون، هاتداگ و گوشتهای دودی معمولاً مقدار زیادی سدیم دارند. ممکن است یک ساندویچ کوچک حاوی گوشت فرآوریشده بخش قابلتوجهی از سهم سدیم روزانه بیمار دارای آسیت را تأمین کند.
این محصولات معمولاً همراه با مواد پرسدیم دیگری مصرف میشوند:
- پنیر ورقهای؛
- خیارشور؛
- سس؛
- نان صنعتی؛
- و سیبزمینی سرخشده.
در نتیجه، سدیم کل یک وعده میتواند بسیار بیشتر از چیزی باشد که بیمار از مزه غذا حدس میزند. غذاهای تازه و خانگی معمولاً امکان کنترل دقیقتری بر میزان سدیم فراهم میکنند. محدودکردن غذاهای فرآوریشده یکی از راههای اصلی کاهش سدیم دریافتی است.
گوشت قرمز تازه بهطور عمومی برای همه بیماران سیروزی ممنوع نیست؛ مشکل اصلی بیشتر مصرف زیاد گوشت فرآوریشده، مقدار بالای نمک و روشهای نامناسب پخت است.
فستفود و غذای رستورانی
فستفودها معمولاً ترکیبی از سدیم، کالری و چربی بالا هستند. مقدار نمک غذاهای رستورانی نیز برای بیمار قابل مشاهده و اندازهگیری نیست.
نامناسبترین انتخابها عبارتاند از:
- پیتزاهای پرپنیر و پرگوشت؛
- همبرگرهای فرآوریشده؛
- ساندویچ سوسیس و کالباس؛
- مرغ سوخاری؛
- سیبزمینی سرخشده پرنمک؛
- نودل فوری؛
- و غذاهای همراه با سس فراوان.
حتی غذایی که مزه بسیار شور ندارد ممکن است از نان، پنیر، گوشت فرآوریشده، سس و چاشنیها مقدار زیادی سدیم دریافت کرده باشد.
در بیمار مبتلا به سیروز ناشی از کبد چرب، دریافت مکرر غذاهای پرکالری و بسیار فرآوریشده میتواند کنترل وزن، دیابت و چربی خون را نیز دشوارتر کند.
کنسروها و غذاهای آماده
کنسرو لوبیا، سوپ، ماهی، سبزیجات و غذاهای آماده ممکن است برای افزایش ماندگاری مقدار زیادی نمک داشته باشند.
محصولاتی که روی آنها عبارت «کمچرب» نوشته شده است لزوماً کمسدیم نیستند. هنگام انتخاب باید میزان سدیم روی برچسب بررسی شود.
آبکشکردن و شستن بعضی حبوبات کنسروی میتواند بخشی از سدیم سطحی را کم کند، اما محصول بدون نمک افزوده یا غذای خانگی همچنان انتخاب قابلکنترلتری است.
نوشابه و نوشیدنیهای قندی
نوشابه، شربتهای صنعتی، چای بسیار شیرین، نوشیدنی انرژیزا و نوشیدنیهای میوهای میتوانند در حجم کم، قند و کالری زیادی وارد بدن کنند.
این مسئله بهویژه در بیمارانی اهمیت دارد که سیروز آنها با کبد چرب متابولیک، دیابت، مقاومت به انسولین یا چاقی همراه است. راهنماهای EASL، دریافت زیاد نوشیدنیهای شیرین، کربوهیدرات تصفیهشده و فروکتوز را با افزایش وزن و بیماری کبد چرب مرتبط میدانند.
نوشابه رژیمی نیز یک درمان برای سیروز نیست. بهتر است نوشیدنی اصلی بیمار براساس وضعیت سدیم خون، کلیه و توصیه پزشک انتخاب شود.
آبمیوه؛ چرا از میوه کامل انتخاب ضعیفتری است؟
آبمیوه—even اگر در خانه تهیه شده باشد—معمولاً مقدار فیبر کمتری از میوه کامل دارد و نوشیدن چند واحد میوه را در مدت کوتاه آسان میکند.
برای مثال، ممکن است برای یک لیوان آب پرتقال چند پرتقال استفاده شود، درحالیکه خوردن همان تعداد پرتقال کامل دشوارتر است. بنابراین قند و کالری با سرعت و حجم بیشتری دریافت میشوند.
مطالعات تغذیهای میان مصرف میوه کامل و آبمیوه تفاوت قائل میشوند و استانداردهای تغذیه دیابت، میوه کامل را نسبت به آبمیوه انتخاب مناسبتری میدانند.
برای بیمار سیروزی مبتلا به دیابت یا کبد چرب، این موارد معمولاً انتخابهای نامناسبتری هستند:
- آبمیوه صنعتی؛
- آبمیوه دارای شکر افزوده؛
- آبهویج در حجم زیاد؛
- آبانگور؛
- آب انار غلیظ؛
- و اسموتیهایی که چند میوه، عسل، شیره و بستنی را با هم ترکیب میکنند.
شیره خرما، شیره انگور، عسل و مربا
طبیعیبودن یک شیرینکننده به معنی آزادبودن مصرف آن نیست. شیره خرما، شیره انگور، عسل و مربا قند و انرژی متراکمی دارند.
مصرف مقدار کم ممکن است در برنامه بعضی بیماران جای بگیرد، اما ترکیبهای زیر برای بیمار دارای دیابت، چاقی یا کبد چرب انتخاب مناسبی نیستند:
- چند قاشق شیره با ارده؛
- خرما همراه با عسل؛
- شیر عسل بسیار شیرین؛
- و مصرف مربا یا شیره علاوه بر سایر شیرینیهای روزانه.
این مواد سیروز را پاکسازی نمیکنند و مصرف زیادشان میتواند کنترل قند و وزن را دشوارتر سازد.
غذاهای سرخشده و بسیار پرچرب
غذاهای سرخشده معمولاً کالری بالایی دارند و ممکن است باعث سیری زودرس، سنگینی و کاهش تمایل بیمار به خوردن غذاهای پروتئینیتر شوند.
در فرد مبتلا به سیروز ناشی از بیماری متابولیک، مصرف مکرر غذاهای پرکالری و چربیهای اشباعشده میتواند کنترل وزن و عوامل متابولیک را دشوار کند. EASL رژیمهای پرکالری و غنی از چربی اشباع و کربوهیدراتهای تصفیهشده را با کبد چرب و پیشرفت آن مرتبط میداند.
خوراکیهای قابلمحدودکردن عبارتاند از:
- مرغ سوخاری؛
- سیبزمینی سرخشده؛
- فلافل بسیار روغنی؛
- پیراشکی؛
- چیپس؛
- کتلت غوطهور در روغن؛
- و شیرینیهای سرخشده.
هدف، حذف تمام چربیها نیست. چربیهای غیراشباع در مقدار متناسب میتوانند بخشی از رژیم باشند؛ مشکل بیشتر استفاده فراوان از روغن، غذاهای فرآوریشده و کالری بیشازحد است.
آیا بیمار سیروزی باید پروتئین را حذف کند؟
خیر. یکی از زیانآورترین الگوهای غذایی در سیروز، حذف گوشت، تخممرغ، لبنیات و حبوبات و مصرف غذاهای بسیار کمپروتئین است.
AASLD برای بیشتر بزرگسالان مبتلا به سیروز پایدار، دریافت حدود ۱٫۲ تا ۱٫۵ گرم پروتئین به ازای هر کیلوگرم وزن ایدهآل بدن را توصیه میکند. این انجمن تأکید دارد که پروتئین حتی در بیماران دارای انسفالوپاتی کبدی نباید بهطور مزمن محدود شود.
عضلات در پردازش ترکیبات نیتروژنی نقش دارند. کاهش شدید پروتئین ممکن است باعث تحلیل عضلات شود و در بلندمدت توان بدن برای مدیریت این مواد را کمتر کند.
بنابراین برنامههایی مانند این موارد میتوانند مضر باشند:
- خوردن فقط سوپ رقیق؛
- حذف کامل تخممرغ و گوشت؛
- رژیم فقط میوه؛
- مصرف فقط برنج و نان؛
- یا جایگزینکردن وعدهها با آبمیوه.
تغییر نوع پروتئین و استفاده بیشتر از منابع گیاهی و لبنی ممکن است برای برخی بیماران مناسب باشد، اما حذف کامل پروتئین توصیه استاندارد نیست.
گرسنگی طولانی و رژیمهای پاکسازی
بیمار سیروزی در دوره گرسنگی ممکن است زودتر به تجزیه ذخایر عضلانی روی بیاورد. به همین دلیل راهنماهای تغذیهای بر وعدههای منظم و میانوعده شبانه تأکید میکنند.
الگوهای زیر میتوانند خطر سوءتغذیه و تحلیل عضلات را بیشتر کنند:
- حذف صبحانه؛
- خوردن فقط یک وعده در روز؛
- روزههای طولانی بدون برنامه پزشکی؛
- رژیم چندروزه آبلیمو؛
- رژیم فقط آبمیوه؛
- رژیم فقط میوه؛
- و برنامههای موسوم به سمزدایی کبد.
سیروز به دلیل تجمع «سم در کبد» ایجاد نشده است که با چند روز رژیم مایع پاک شود. مشکل اصلی، بافت اسکار و تغییر معماری کبد است.
بدترین میوهها برای سیروز کبدی کداماند؟
هیچ میوهای برای تمام بیماران مبتلا به سیروز بهطور مطلق بد یا ممنوع نیست. میوه کامل معمولاً میتواند بخشی از تغذیه متنوع بیمار باشد. آنچه ممکن است یک میوه را نامناسب کند، مقدار مصرف، شکل فرآوری و وضعیت قند، کلیه و پتاسیم بیمار است.
بنابراین بهتر است بهجای تهیه یک فهرست ثابت از میوههای ممنوع، بیماران به چند گروه توجه کنند.
میوههای خشک در مقدار زیاد
کشمش، خرما، انجیر خشک، برگه زردآلو، آلو خشک و توت خشک آب کمی دارند و قند و انرژی آنها در حجم کوچک متراکم شده است.
برای مثال، خوردن یک مشت میوه خشک بسیار آسانتر از خوردن همان مقدار میوه تازه است. در نتیجه فرد میتواند بدون احساس سیری، مقدار زیادی کربوهیدرات و کالری دریافت کند.
این میوهها در مقدار زیاد برای گروههای زیر مناسب نیستند:
- بیماران دارای دیابت؛
- مبتلایان به چاقی و کبد چرب متابولیک؛
- افرادی که تریگلیسرید بالا دارند؛
- و بیمارانی که باید پتاسیم را محدود کنند.
خرما یا کشمش در مقدار کوچک ممکن است در برنامه بیمار کماشتها استفاده شوند؛ مشکل اصلی مصرف آزادانه و بدون محاسبه است.
موز، پرتقال، کیوی و میوههای پرپتاسیم
این میوهها برای همه بیماران سیروزی مضر نیستند. محدودیت زمانی مطرح میشود که بیمار دچار نارسایی کلیه، کاهش دفع ادرار یا پتاسیم بالای خون باشد.
NIDDK موز، پرتقال و آب پرتقال، خرما، کیوی، زردآلو، آلو خشک و کشمش را در گروه میوههای دارای پتاسیم بیشتر قرار میدهد. بااینحال، این مؤسسه تأکید میکند بیماران نباید بدون نیاز پزشکی میوههای سالم را خودسرانه حذف کنند.
پتاسیم بالا ممکن است در بیمار سیروزی همراه با این شرایط دیده شود:
- عملکرد ضعیف کلیه؛
- کاهش ادرار؛
- کمآبی یا عفونت؛
- و بعضی درمانهای مورد استفاده برای آسیت.
مقدار مجاز میوه باید براساس نتیجه آزمایش خون تعیین شود؛ نه فقط براساس تشخیص سیروز.
آب پرتقال و آبمیوههای پرپتاسیم
آب پرتقال ممکن است هم قند را سریعتر وارد بدن کند و هم مقدار زیادی پتاسیم در یک لیوان فراهم سازد. در بیماری که هم دیابت و هم پتاسیم بالا دارد، آب پرتقال میتواند از میوه کامل انتخاب نامناسبتری باشد.
آب آلو و آبمیوههای غلیظ نیز ممکن است مقدار زیادی قند و پتاسیم داشته باشند. این نوشیدنیها نباید صرفاً با هدف رفع یبوست به مقدار زیاد مصرف شوند.
گریپفروت
گریپفروت بهخودیخود برای کبد سیروزی سمی نیست، اما میتواند با بعضی داروها تداخل داشته باشد و مقدار آنها را در خون تغییر دهد.
ازآنجاکه فهرست داروهای دارای تداخل گسترده است، بیماری که چند داروی کبد، قلب، فشار خون یا پیوند مصرف میکند باید پیش از مصرف منظم گریپفروت یا آب آن، تداخل دارویی را با پزشک یا داروساز بررسی کند.
بنابراین گریپفروت «بدترین میوه برای سیروز» نیست؛ مسئله اصلی احتمال تداخل در بعضی بیماران است.
کمپوت، میوه در شربت و میوههای شکری
میوه کنسروشده در شربت، کمپوت شیرین، مربای میوه و میوههای خشکشده پوشیده از شکر ممکن است قند افزوده زیادی داشته باشند.
برای بیمار مبتلا به دیابت یا بیماری متابولیک، میوه تازه، منجمد بدون شکر یا کمپوت بدون شکر افزوده انتخاب مناسبتری است. استانداردهای تغذیه دیابت نیز میوه کامل، تازه، منجمد یا کنسروشده در آب خود میوه و بدون شکر افزوده را ترجیح میدهند.
میوه نشسته، کپکزده یا مدتدار
میوهای که خوب شسته نشده، کپک زده یا پس از برش ساعتها بیرون از یخچال مانده است میتواند خطر آلودگی میکروبی ایجاد کند.
بیمار سیروزی بهتر است:
- میوه را پیش از مصرف خوب بشوید؛
- قسمتهای کپکزده را صرفاً جدا نکند و باقی میوه را نخورد؛
- میوه برشخورده را در یخچال نگهداری کند؛
- و سالاد میوهای را که مدت طولانی در دمای محیط بوده است مصرف نکند.
هدف، حذف میوه نیست؛ بلکه رعایت ایمنی غذایی است.
بدترین سبزیجات برای سیروز کبدی
سبزیجات تازه بهطور عمومی برای سیروز مضر نیستند. شکل آمادهسازی آنها میتواند مسئلهساز شود.
نامناسبترین شکلهای مصرف عبارتاند از:
- سبزیجات شور و ترشیها؛
- کنسروهای پرنمک؛
- سبزیجات سرخشده در روغن فراوان؛
- سالاد همراه با سسهای شور؛
- و سبزی خامی که بهدرستی شسته نشده است.
در بیمار دارای پتاسیم بالا و بیماری کلیه، سیبزمینی، گوجهفرنگی، اسفناج پخته، کدوحلوایی، آووکادو و حبوبات ممکن است به تنظیم مقدار نیاز داشته باشند. این محدودیت مربوط به وضعیت کلیه و پتاسیم است، نه اینکه این مواد برای تمام بیماران سیروزی مضر باشند.
بدترین صبحانه برای سیروز کبدی
صبحانهای که بیشتر از نمک، قند و چربی تشکیل شده و پروتئین کافی ندارد، انتخاب مناسبی نیست.
نمونههای نامناسب عبارتاند از:
- سوسیس و کالباس؛
- پنیر شور همراه با خیارشور؛
- نیمرو با روغن فراوان و نمک زیاد؛
- خامه، مربا و چای بسیار شیرین بدون منبع پروتئین؛
- کیک و بیسکویت بهعنوان کل صبحانه؛
- و حذف کامل صبحانه.
صبحانهنخوردن میتواند فاصله گرسنگی شبانه را طولانیتر کند؛ موضوعی که در سیروز و تحلیل عضلات اهمیت دارد.
بدترین ناهار برای سیروز کبدی
ناهارهای نامناسب معمولاً شامل چند منبع سدیم و کالری بالا در یک وعدهاند:
- پیتزای پرپنیر و گوشت فرآوریشده؛
- ساندویچ کالباس با پنیر و خیارشور؛
- مرغ سوخاری و سیبزمینی پرنمک؛
- کنسرو و غذای آماده؛
- کباب یا خورش رستورانی بسیار شور؛
- و ناهاری که فقط از برنج و نان تشکیل شده و پروتئین کافی ندارد.
بدترین شام برای سیروز کبدی
شام بسیار شور و سنگین ممکن است باعث تشنگی، احساس پری و دشوارترشدن کنترل مایعات شود. از طرف دیگر، حذف کامل شام نیز میتواند دوره گرسنگی را طولانی کند.
انتخابهای نامناسبتر عبارتاند از:
- نودل فوری؛
- ساندویچ سوسیس؛
- غذای کنسروی؛
- چیپس و تنقلات بهجای شام؛
- شام بسیار سنگین و سرخشده؛
- یا خوردن فقط یک میوه و حذف تمام پروتئین وعده.
آیا برای سیروز کبدی باید آب را کم کرد؟
محدودیت مایعات برای تمام بیماران دارای سیروز یا آسیت لازم نیست. AASLD اعلام میکند محدودیت مایع معمولاً زمانی مطرح میشود که سدیم خون پایین باشد.
بنابراین دو رفتار میتوانند نامناسب باشند:
- مصرف بسیار زیاد آب با تصور پاکسازی کبد؛
- و کمکردن شدید آب بدون مشاهده آزمایش سدیم و توصیه پزشک.
مقدار مناسب مایعات باید براساس سدیم خون، عملکرد کلیه، آسیت و درمان بیمار تعیین شود.
تجربههای تغذیهای نینیسایت و انجمنها چقدر قابل اعتمادند؟
توصیههایی مانند «پروتئین را کامل حذف کنید»، «فقط میوه بخورید»، «با آبمیوه کبد را پاک کنید» یا «برای ورم اصلاً آب نخورید» ممکن است در انجمنهای اینترنتی دیده شوند، اما برای همه بیماران ایمن نیستند.
مشکل اصلی توصیههای عمومی این است که وضعیتهای زیر را در نظر نمیگیرند:
- آسیت و مقدار سدیم مجاز؛
- عملکرد کلیه؛
- پتاسیم خون؛
- دیابت؛
- کمبود وزن یا چاقی؛
- تحلیل عضلات؛
- و سابقه انسفالوپاتی.
تجربه یک بیمار میتواند برای یافتن دستور غذایی یا شناخت مشکلات روزمره مفید باشد، اما نباید جای برنامه اختصاصی پزشکی را بگیرد.
برای سیروز کبدی چه چیزهایی را کاملاً کنار بگذاریم؟
مواردی که برای بیشتر بیماران باید بهطور کامل کنار گذاشته شوند عبارتاند از:
- هر نوع نوشیدنی الکلی؛
- صدف خام یا نیمپز؛
- ماهی، گوشت و مرغ خام یا نیمپز؛
- لبنیات غیرپاستوریزه؛
- غذاهای کپکزده یا فاسد؛
- محصولات پاکسازی با ترکیبات ناشناخته؛
- و رژیمهایی که باعث گرسنگی طولانی یا حذف شدید پروتئین میشوند.
محدودیت نمک، قند، میوههای خشک و میوههای پرپتاسیم براساس شرایط بیمار تعیین میشود و برای همه یکسان نیست.
سوالات متداول درباره غذاهای مضر برای سیروز کبدی
بدترین غذای ایرانی برای سیروز کبدی چیست؟
غذاهای بسیار شور و فرآوریشده مانند سوسیس و کالباس، کنسروها، ماهی شور، خیارشور، پنیر شور و غذاهای رستورانی پرنمک از نامناسبترین انتخابها، بهخصوص در بیمار دارای آسیت، هستند.
آیا گوشت برای سیروز کبدی مضر است؟
گوشت تازه و کاملاً پخته برای همه بیماران ممنوع نیست. گوشت نیمپز، فرآوریشده و پرنمک نامناسبتر است. حذف کامل پروتئین نیز میتواند باعث تحلیل عضلات شود.
آیا تخممرغ برای سیروز مضر است؟
تخممرغ کاملاً پخته معمولاً یکی از منابع پروتئین است و بهطور عمومی ممنوع نیست. تخممرغ خام یا نیمپز میتواند خطر عفونت غذایی داشته باشد.
آیا شیرینی برای سیروز کبدی مضر است؟
مصرف زیاد شیرینی، نوشابه، شیره و آبمیوه میتواند دریافت قند و کالری را بالا ببرد و در دیابت، چاقی و سیروز ناشی از کبد چرب مشکلساز شود.
آیا موز برای سیروز کبدی ممنوع است؟
خیر. موز برای همه بیماران ممنوع نیست. در پتاسیم بالا یا نارسایی کلیه ممکن است مقدار آن نیازمند محدودیت باشد.
آیا پرتقال برای سیروز مضر است؟
پرتقال کامل برای بیشتر بیماران قابلمصرف است. آب پرتقال قند را سریعتر و در حجم بیشتر وارد بدن میکند و در پتاسیم بالا نیز ممکن است نیازمند محدودیت باشد.
آیا خرما برای سیروز کبدی مضر است؟
خرما در مقدار کم برای بسیاری از بیماران قابلاستفاده است؛ اما مصرف زیاد آن در دیابت، چاقی یا پتاسیم بالا مناسب نیست. میوه خشک قند و انرژی متراکمتری دارد.
آیا انار برای سیروز کبدی مضر است؟
انار کامل بهطور عمومی ممنوع نیست. مشکل بیشتر در مصرف مقدار زیاد آب انار یا فرآوردههای شیرینشده آن است.
آیا انگور برای سیروز مضر است؟
انگور در مقدار متناسب میتواند بخشی از سهم میوه باشد. مصرف حجم زیاد انگور یا آب انگور در بیمار دارای دیابت و چاقی میتواند قند زیادی فراهم کند.
آیا غذاهای پرپروتئین باعث کمای کبدی میشوند؟
راهنماهای جدید محدودیت مزمن پروتئین را توصیه نمیکنند. بیشتر بیماران سیروزی برای حفظ عضلات به پروتئین کافی نیاز دارند و میتوانند از ترکیبی از پروتئینهای گیاهی، لبنی و حیوانی استفاده کنند.
آیا بیمار دارای آسیت باید غذا را کاملاً بینمک کند؟
معمولاً هدف، محدودکردن سدیم و حذف منابع بسیار شور است؛ نه ایجاد رژیمی که بیمار قادر به خوردن آن نباشد. AASLD هشدار میدهد محدودیت شدید سدیم نباید به دریافت ناکافی غذا و سوءتغذیه منجر شود.
آیا رژیم میوهای برای پاکسازی سیروز مناسب است؟
خیر. رژیم فقط میوه پروتئین کافی ندارد و میتواند تحلیل عضلات را تشدید کند. هیچ رژیم آبمیوهای بافت اسکار سیروز را پاک نمیکند.
جمعبندی
بدترین غذاها برای سیروز کبدی، خوراکیهایی هستند که به کبد آسیب بیشتری وارد میکنند، خطر عفونت را بالا میبرند، احتباس مایع را تشدید میکنند یا باعث سوءتغذیه و تحلیل عضلات میشوند.
الکل باید کاملاً حذف شود. صدف، ماهی، گوشت و مرغ خام یا نیمپز و لبنیات غیرپاستوریزه نیز برای بیمار سیروزی خطر عفونت شدید دارند.
در بیمار دارای آسیت، غذاهای شور و فرآوریشده مانند سوسیس، کالباس، کنسرو، خیارشور، پنیر شور، فستفود، نودل فوری و تنقلات شور از نامناسبترین انتخابها هستند.
نوشابه، نوشیدنیهای شیرین، آبمیوه، شیرهها و مصرف زیاد میوه خشک میتوانند مقدار زیادی قند و کالری فراهم کنند؛ بهخصوص در بیمار دارای دیابت، چاقی یا سیروز ناشی از کبد چرب.
هیچ میوهای برای تمام بیماران مطلقاً ممنوع نیست. موز، پرتقال، خرما، کیوی، کشمش و آلو خشک بیشتر زمانی محدود میشوند که عملکرد کلیه کاهش یافته یا پتاسیم خون بالا باشد. میوه کامل معمولاً از آبمیوه و کمپوت شیرین انتخاب مناسبتری است.
حذف کامل پروتئین، خوردن فقط سوپ یا میوه و رژیمهای پاکسازی نیز میتوانند از غذاهای چرب خطرناکتر باشند؛ زیرا بدن بیمار سیروزی را دچار ضعف و تحلیل عضلات میکنند.
این مطالب برای افزایش آگاهی تهیه شدهاند و جایگزین برنامه غذایی اختصاصی پزشک یا متخصص تغذیه نیستند. میزان مجاز سدیم، قند، پتاسیم و مایعات باید براساس آسیت، دیابت، عملکرد کلیه و آزمایشهای بیمار تعیین شود.
منابع
- مؤسسه ملی دیابت و بیماریهای گوارشی و کلیوی آمریکا؛ تغذیه و مواد غذایی ممنوع در سیروز کبدی.
- انجمن آمریکایی مطالعه بیماریهای کبد؛ مدیریت سرپایی سیروز و محدودیت سدیم در آسیت.
- انجمن آمریکایی مطالعه بیماریهای کبد؛ سوءتغذیه و نیاز پروتئینی در بزرگسالان مبتلا به سیروز.
- انجمن اروپایی مطالعه کبد؛ راهنمای تغذیه در بیماری مزمن کبدی.
- مراکز کنترل و پیشگیری از بیماریها؛ خطر عفونت ویبریو ناشی از صدف خام در بیماری کبدی.
- انجمن اروپایی مطالعه کبد؛ رژیم پرکالری، نوشیدنیهای شیرین و بیماری کبد چرب.
- مؤسسه ملی دیابت و بیماریهای گوارشی و کلیوی آمریکا؛ میوههای پرپتاسیم در بیماری کلیه.
- انجمن دیابت آمریکا؛ ترجیح میوه کامل بر آبمیوه و محصولات دارای شکر افزوده.
